الگوی چینی برای مدیریت آب؛ از حکمرانی یکپارچه تا مشارکت مردمی

به گزارش خریدار، شهره صدری، پژوهشگر حوزه آب، با بیان اینکه برای الگوبرداری از چین در حوزه مدیریت منابع آب، ابتدا باید حکمرانی آب در این کشور را شناخت، اظهار کرد: در ایران با تعدد نهادهای حکمران در حوزه آب مواجه هستیم و وزارتخانه‌های مختلف درباره این موضوع تصمیم‌گیری می‌کنند، اما حکمرانی واحدی در بدنه دولت وجود ندارد و با تغییر دولت‌ها، سیاست‌های حوزه آب نیز دستخوش تغییر می‌شود.

وی ادامه داد: عمر دولت‌ها چهار سال است، در حالی که برنامه‌های توسعه پنج‌ساله تدوین می‌شوند؛ با این حال، گاه سیاست‌های پیش‌بینی‌شده در برنامه‌های توسعه از سوی دستگاه‌هایی مانند سازمان حفاظت محیط زیست یا سایر نهادها نقض می‌شود.

صدری دخالت‌های سیاسی را از دیگر چالش‌های حکمرانی آب برشمرد و گفت: نمایندگان مجلس تسلط زیادی بر موضوع حفر یا بهره‌برداری از چاه‌ها دارند و گاه با اعمال فشار، مجوز حفر چاه دریافت می‌کنند، در حالی که در کشوری مانند چین چنین رویه‌ای وجود ندارد.

وی با تأکید بر ضرورت آسیب‌شناسی ساختار سیاسی کشور افزود: زمانی طرح احیا و تعادل‌بخشی آب‌های زیرزمینی در دستور کار قرار داشت، اما بودجه این طرح به صفر رسید و عملاً کنار گذاشته شد.

این پژوهشگر حوزه آب همچنین با اشاره به نقش مردم در مدیریت منابع آب گفت: در کشور ما جایگاه مردم در حکمرانی و مدیریت آب به‌درستی تعریف نشده است؛ به‌عنوان نمونه، در پروژه احیای دریاچه ارومیه شاهد ضعف ارتباط میان مردم و دولت بودیم.

وی افزود: اگر قرار است مردم در حکمرانی آب نقش‌آفرینی کنند، باید آموزش ببینند. در چین مدیریت آب تا پایین‌ترین لایه‌های اجتماعی تسری یافته و هر سال عملکرد رؤسای روستاها در این حوزه ارزیابی می‌شود و آنان موظف به پاسخگویی هستند؛ اما در ایران چنین مسئولیتی برای جوامع محلی تعریف نشده است.

صدری با اشاره به نمونه‌ای دیگر از مدیریت منابع آب در چین اظهار کرد: بر اساس قانون این کشور، هر فرد بالای ۱۱ سال موظف است سه اصله درخت بکارد تا هم از فرسایش خاک جلوگیری شود و هم ظرفیت جذب آب افزایش یابد. این در حالی است که در کشور ما هنوز گفتمان مشترکی میان مردم و دولت درباره مسئله آب شکل نگرفته است.

وی خاطرنشان کرد: لازم است آسیب‌شناسی دقیقی انجام دهیم، روش‌های موفق را بیاموزیم و بررسی کنیم که چگونه کشوری مانند چین توانسته ظرفیت‌های مردمی را برای مدیریت منابع آب به کار گیرد.

در ادامه این نشست، حمید کاردان‌مقدم، عضو هیئت علمی مؤسسه تحقیقات آب وزارت نیرو، با بیان اینکه سیستم منابع آب بسیار پیچیده و درهم‌تنیده است، اظهار داشت: نمی‌توان درباره آب تصمیم گرفت، اما محیط زیست را نادیده گرفت. در تصمیم‌گیری‌های مرتبط با آب، علاوه بر وزارت نیرو و امنیت غذایی، باید ملاحظات محیط زیستی نیز مدنظر قرار گیرد.

وی تصریح کرد: در کشور ما به موضوع پدافند غیرعامل در حوزه آب توجه کافی نشده است؛ به‌گونه‌ای که اگر یک تصفیه‌خانه دچار آسیب شود، کل شبکه آبرسانی با مشکل مواجه خواهد شد.

وی افزود: بر اساس استانداردهای جهانی، ۷۰ درصد آب در بخش کشاورزی، ۲۲ درصد در صنعت و ۸ درصد در بخش شرب مصرف می‌شود. اگرچه مصرف آب شرب در ایران مطابق استاندارد است، اما توازن میان بخش‌های صنعت و کشاورزی بر هم خورده است.

کاردان‌مقدم ادامه داد: سالانه حدود ۵۰ میلیارد مترمکعب آب در بخش کشاورزی مصرف می‌شود و بخش عمده این آب صرف تولید گندم است. در این میان، ۲۰ درصد محصول در مزرعه و ۲۰ درصد دیگر در فرآیند حمل‌ونقل از بین می‌رود؛ به عبارت دیگر، ۴۰ درصد آب مصرف‌شده عملاً هدر می‌رود. این در حالی است که جهان به سمت افزایش بهره‌وری حرکت کرده، اما ما همچنان با عملکرد حدود پنج تن گندم در هر هکتار پیش می‌رویم.

وی با بیان اینکه نباید کمبود آب و تغییر اقلیم را بهانه‌ای برای فرار از حل مسئله آب قرار داد، گفت: در دنیا آب و محیط زیست به صورت توأمان دیده می‌شوند، اما در کشور ما هنوز مشخص نیست تصمیم‌گیر نهایی در حوزه آب چه نهادی است. همه بخش‌ها به آب مرتبط هستند، اما شورای کارشناسی متشکل از تصمیم‌گیران اصلی وجود ندارد.

عضو هیئت علمی مؤسسه تحقیقات آب با تأکید بر اینکه اگرچه ساختار جغرافیایی، اقلیم و آبخوان‌های ایران و چین با یکدیگر متفاوت است، اظهار کرد: می‌توان از تجربیات مدیریتی چین بهره گرفت، چالش‌ها را شناخت، الگوبرداری کرد و حمایت از بخش خصوصی را از سطح شعار فراتر برد.

وی افزود: مشکل کشور در اجرا نیست، بلکه در نحوه تعریف مسئله، شیوه بهره‌برداری و سیاست‌گذاری‌های کوتاه‌مدت است.

کاردان‌مقدم یادآور شد: اگر تجهیزات جمع‌آوری محصولات کشاورزی بهبود یابد، حدود ۲۰ درصد از مشکل آب کشور برطرف خواهد شد. همچنین هنوز نتوانسته‌ایم حلقه مفقوده میان آب، انرژی، غذا و صنعت را تکمیل کنیم.

در ادامه، سروش مقصودی، کارشناس منابع آب، با اشاره به پیشینه تاریخی مهندسی آب در ایران گفت: ایرانیان از گذشته از سرآمدان مهندسی آب در جهان بوده‌اند. بیش از دو هزار سال پیش فناوری قنات در ایران شکل گرفت و قنات‌هایی با طول ۴۰ کیلومتر در گناباد و ۶۰ کیلومتر در یزد، با ابزارهای ساده اما بر پایه محاسبات دقیق ریاضی و با استفاده از نیروی جاذبه، آب را از اعماق زمین به سطح منتقل می‌کنند.

وی افزود: قنات‌ها در دوران حمله مغول، علاوه بر تأمین آب، به‌عنوان پناهگاه مردم و محل ذخیره غلات نیز مورد استفاده قرار می‌گرفتند.

مقصودی تأکید کرد: همان‌گونه که در گذشته اجرای قنات‌ها با مشارکت مردم و نه صرفاً حکومت‌ها انجام می‌شد، امروز نیز حل مسئله آب نیازمند هم‌افزایی، مشارکت عمومی و همکاری همه اقشار جامعه است.

وی همچنین اظهار کرد: تعدد نهادهای تصمیم‌گیر در حوزه آب منحصر به ایران نیست و در چین نیز نهادهای مختلفی در این زمینه فعالیت می‌کنند. همچنین چالش میان بخش صنعت و کشاورزی در آن کشور نیز وجود دارد.

در ادامه این نشست، حسینعلی آجری، رئیس فدراسیون صنعت آب، با اشاره به کاهش ذخایر آب زیرزمینی کشور گفت: از حدود ۱۵۰ میلیارد مترمکعب ذخایر آب زیرزمینی که طی هزاران و حتی میلیون‌ها سال شکل گرفته، اکنون تنها ۹۳ میلیارد مترمکعب بر اثر برداشت‌های بی‌رویه باقی مانده است.

وی با بیان اینکه هزینه شیرین‌سازی هر مترمکعب آب دریا بین دو تا پنج یورو است، افزود: بهترین گزینه برای تأمین آب مورد نیاز صنعت، استفاده از منابع آب نامتعارف و بازچرخانی فاضلاب است.

آجری با اشاره به تفاوت ماهوی مصرف آب با برق و گاز تصریح کرد: اگر فردی در مشهد یک لامپ اضافی را خاموش کند، فرد دیگری در اهواز می‌تواند از آن برق استفاده کند؛ اما اگر تمام کشاورزی خوزستان نیز متوقف شود، تأثیری بر حل مسئله آب در همدان نخواهد داشت.

وی تأکید کرد: اگرچه مسئله آب یک موضوع ملی است، اما تصمیم‌گیری درباره آن باید متناسب با شرایط هر منطقه انجام شود.

رئیس فدراسیون صنعت آب پیشنهاد کرد ایران و چین دبیرخانه دائمی مشترکی برای تداوم گفت‌وگوهای تخصصی در حوزه آب ایجاد کنند تا بر اساس اهداف مشخص، پروژه‌های مشترک و پایلوت تعریف و اجرا شود.

وی همچنین خاطرنشان کرد: عبور از چالش کنونی آب، مستلزم سرمایه‌گذاری مالی و انسانی است و باید نگاه سنتی به مدیریت منابع آب تغییر کند.

در پایان این نشست، سروش محصولی، دیگر کارشناس حوزه آب، اظهار کرد: در چین منطقه خشک «تورفان» وجود دارد که در آن از تجربه ایرانیان در احداث کاریز بهره گرفته شده است. در دوران مغول، یکی از کارشناسان ایرانی به نام میثم دانش کاریز را به این منطقه منتقل کرد و امروز این منطقه به یکی از جاذبه‌های گردشگری چین تبدیل شده است.

وی در پایان با تأکید بر ضرورت تغییر نگاه صرفاً مسئول‌محور به مسئله آب گفت: کشور در سال‌های گذشته طرح‌های متهورانه‌ای در حوزه آب، از جمله اتصال دریای خزر به خلیج فارس، مطرح کرده است و حل این چالش نیازمند نگاهی جامع، علمی و مشارکت همه بخش‌هاست.